मुंबईतील गिरणी कामगारांचा संघर्ष आणि सन्मानाने पुनर्वसनाचा यशस्वी प्रवास
मुंबईच्या औद्योगिक इतिहासात कापड गिरण्या आणि गिरणी कामगारांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात सुरू झालेल्या कापड गिरण्यांनी मुंबईला देशाची औद्योगिक राजधानी बनवले. परळ, लोअर परेल, लालबाग, दादर, वरळी, भायखळा आणि चिंचपोकळी या भागांत उभ्या असलेल्या गिरण्यांमुळे “गिरणगाव” ही ओळख निर्माण झाली. या गिरण्यांमध्ये प्रामुख्याने पश्चिम महाराष्ट्र तसेच कोकणातील मराठी कामगार मोठ्या प्रमाणावर कार्यरत होते. त्यांच्या श्रमांमुळेच मुंबईचे औद्योगिक आणि आर्थिक सामर्थ्य उभे राहिले.
मात्र १९८२ साली झालेला ऐतिहासिक गिरणी संप हा या इतिहासातील निर्णायक टप्पा ठरला. या संपामुळे अनेक गिरण्या बंद पडल्या आणि हजारो कामगारांच्या आयुष्याला मोठा धक्का बसला. रोजगार, निवास आणि सामाजिक सुरक्षितता या तिन्ही स्तरांवर गिरणी कामगार कुटुंबांना मोठ्या संकटाचा सामना करावा लागला.
१९८२ चा ऐतिहासिक संप आणि त्याचे परिणाम
१९८२ मध्ये कामगार नेते दत्ता सामंत यांच्या नेतृत्वाखाली मुंबईतील कापड गिरणी कामगारांनी मोठा संप पुकारला. वेतनवाढ आणि कामगार हक्कांसाठी सुरू झालेला हा संघर्ष जवळपास १८ महिने चालला. या आंदोलनात सुमारे २.५ लाखांहून अधिक गिरणी कामगार सहभागी झाले.
दीर्घकाळ चाललेल्या संपानंतर अनेक गिरण्या कायमस्वरूपी बंद पडल्या. परिणामी हजारो कामगार बेरोजगार झाले. गिरण्या बंद झाल्यानंतर गिरणगावातील आर्थिक आणि सामाजिक जीवन विस्कळीत झाले. कामगार चाळीत राहणाऱ्या कुटुंबांना उत्पन्नाचा स्रोत उरला नाही. अनेकांना रोजगाराच्या शोधात मुंबई सोडावी लागली.
यामुळे मुंबईतील मराठी कामगारांचे सामाजिक आणि आर्थिक अस्तित्व मोठ्या प्रमाणावर ढासळले.
मुंबईच्या औद्योगिक ओळखीतील गिरण्या
मुंबईतील अनेक प्रसिद्ध कापड गिरण्या शहराच्या विकासाचे केंद्र होत्या. त्यामध्ये पुढील गिरण्यांचा विशेष उल्लेख केला जातो:
• Bombay Dyeing Mill (वडाळा)
• Spring Mill (वडाळा)
• Srinivas Mill (लोअर परळ)
• India United Mill (परळ)
• Kohinoor Mill (दादर)
• Apollo Mill (लोअर परळ)
• Elphinstone Mill
• New Hind Textile Mill
• Swadeshi Mill
– Piramal Mill
– इत्यादी
या गिरण्यांभोवती हजारो कामगार चाळी उभ्या राहिल्या आणि त्यातून एक वेगळी सामाजिक-सांस्कृतिक परंपरा विकसित झाली. गणेशोत्सव, सांस्कृतिक कार्यक्रम, नाटक-कीर्तन, भजन मंडळे यामुळे गिरणगाव हा मुंबईच्या सांस्कृतिक जीवनाचा एक महत्त्वाचा केंद्रबिंदू बनला.
गिरणी कामगारांच्या घरांचा दीर्घ संघर्ष
गिरण्या बंद झाल्यानंतर सर्वात मोठा प्रश्न उभा राहिला तो म्हणजे निवासाचा. अनेक कामगार चाळीत राहत होते, परंतु गिरण्या बंद झाल्यानंतर त्यांच्या पुनर्वसनाचा प्रश्न निर्माण झाला.
गिरणी कामगारांना घर देण्यासाठी राज्य सरकार आणि MHADA यांनी योजना आखली. या योजनेसाठी मोठ्या प्रमाणावर अर्ज आले.
• सुमारे 1,74,036 गिरणी कामगार किंवा त्यांच्या वारसांनी घरांसाठी अर्ज केले
• गिरणी जमिनींच्या पुनर्विकासातून 15,870 घरे कामगारांसाठी राखीव ठेवण्यात आली
घरांचे आकारमान साधारण 225 चौरस फूट ठेवण्यात आले.
गिरणी जमिनींच्या पुनर्विकासाची धोरणात्मक चौकट
गिरणी जमिनींच्या पुनर्विकासासाठी राज्य सरकारने Development Control Rules (DCR 58) अंतर्गत नियम निश्चित केले. या नियमांनुसार गिरणी जमिनींचे विभाजन तीन भागांत करण्याची तरतूद करण्यात आली:
1. सार्वजनिक वापरासाठी जागा
2. गृहनिर्माण विकासासाठी जागा
3. कामगारांच्या पुनर्वसनासाठी जागा
या धोरणामुळे गिरणी कामगारांसाठी घरांचा एक निश्चित हिस्सा राखीव ठेवण्याची व्यवस्था निर्माण झाली.
महत्त्वाचे गृहनिर्माण प्रकल्प
गिरणी जमिनींवर अनेक पुनर्वसन प्रकल्प उभारण्यात आले. त्यातील काही महत्त्वाचे प्रकल्प पुढीलप्रमाणे आहेत:
• Bombay Dyeing Mill परिसर, वडाळा – 720 घरे
• Spring Mill परिसर – 2,630 घरे
• Srinivas Mill, लोअर परळ – 544 घरे
या प्रकल्पांतून 3,894 घरे गिरणी कामगारांना लॉटरी पद्धतीने देण्यात आली.
२०१२ पासून विविध टप्प्यांमध्ये घरांचे वितरण सुरू झाले आणि आतापर्यंत हजारो गिरणी कामगार कुटुंबांना घरांचा लाभ मिळाला आहे.
प्रशासनिक गती आणि नेतृत्वाची भूमिका
राज्याच्या प्रशासनात महत्त्वाची जबाबदारी सांभाळताना तत्कालीन मुख्यमंत्री तसेच विद्यमान उपमुख्यमंत्री म्हणून ना. एकनाथ शिंदे यांनी गिरणी कामगारांच्या घरांच्या प्रश्नावर विशेष लक्ष दिले.
त्यांच्या नेतृत्वाखाली पुढील महत्त्वाचे निर्णय घेण्यात आले:
• घर वितरण प्रक्रियेला गती देणे
• पात्र कामगारांची यादी अद्ययावत करणे
• मृत कामगारांच्या वारसांना लाभ मिळवून देणे
• प्रलंबित गृहनिर्माण प्रकल्प पूर्ण करण्यासाठी प्रशासनिक समन्वय वाढवणे
या प्रयत्नांमुळे अनेक वर्षे रखडलेले प्रकल्प पुढे सरकू लागले.
तांत्रिक आणि कायदेशीर अडचणींवर मात
गिरणी कामगारांच्या पुनर्वसन प्रक्रियेत अनेक अडथळे होते:
• गिरणी जमिनींच्या मालकी हक्काचे वाद
• पात्रतेबाबतच्या तक्रारी
• बांधकामातील तांत्रिक समस्या
• प्रशासकीय मंजुरीतील विलंब
या अडचणी दूर करण्यासाठी शासन, गृहनिर्माण संस्था आणि प्रशासन यांच्यात समन्वय साधून उपाययोजना करण्यात आल्या.
मराठी कामगारांना पुन्हा मुंबईत सन्मानाने स्थान
गिरणी संपानंतर मुंबईतून बाहेर पडलेला मराठी कामगार हा शहराच्या सामाजिक इतिहासातील वेदनादायी अध्याय ठरला. रोजगार आणि निवासाच्या समस्येमुळे अनेक कुटुंबांना मुंबईबाहेर स्थलांतर करावे लागले.
गिरणी कामगारांना घर देण्याच्या योजनांमुळे या कामगारांना पुन्हा मुंबईत स्थिर जीवन मिळण्याचा मार्ग तयार झाला. शहराच्या मध्यवर्ती भागातच घरे मिळाल्यामुळे अनेक कुटुंबांना रोजगार, शिक्षण आणि सामाजिक जीवनात स्थैर्य मिळाले.
या प्रक्रियेमुळे मुंबईतून विस्थापित झालेल्या मराठी कामगाराला पुन्हा सन्मानाने शहरात स्थान मिळवून देण्याचा प्रयत्न ना. एकनाथ शिंदे यांच्या माध्यमातून झाला.
सामाजिक परिणाम
गिरणी कामगारांच्या पुनर्वसनामुळे अनेक सकारात्मक बदल घडले:
• हजारो कुटुंबांना स्थिर निवास
• मुलांच्या शिक्षणासाठी चांगले वातावरण
• पुढील पिढीसाठी सामाजिक सुरक्षितता
• गिरणगाव संस्कृतीचा काही अंशी वारसा जपण्याचा प्रयत्न
मुंबईच्या औद्योगिक आणि सामाजिक इतिहासात गिरणी कामगारांचे योगदान अनन्यसाधारण आहे. त्यांच्या श्रमांवर उभे राहिलेले शहर पुढे आर्थिकदृष्ट्या विकसित झाले, परंतु गिरण्या बंद झाल्यानंतर कामगारांचे आयुष्य संकटात सापडले.
गिरणी कामगारांच्या पुनर्वसनासाठी गृहनिर्माण योजना, कायदेशीर तरतुदी आणि प्रशासकीय निर्णयांच्या माध्यमातून हा प्रश्न सोडवण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.
या प्रक्रियेत तत्कालीन मुख्यमंत्री म्हणून ना. एकनाथ शिंदे यांच्या नेतृत्वाखाली गिरणी कामगारांच्या घरांच्या प्रश्नाला गती मिळाली आणि मुंबईतून विस्थापित झालेल्या मराठी कामगारांना पुन्हा शहरात सन्मानाने स्थिर करण्याचा प्रयत्न पुढे आला.
गिरणगावाचा इतिहास हा केवळ औद्योगिक विकासाचा इतिहास नाही, तर तो संघर्ष, श्रम आणि सामाजिक न्यायाच्या शोधाचा इतिहास आहे. अनाथांचे नाथ ना. एकनाथ शिंदे यांच्या लोकल्याणकारी नेतृत्वातून गिरणी कामगारांचे पुनर्वसन हा त्या इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा ठरत आहे.
🖊️– दिनेश शिंदे
-राष्ट्रीय सह समन्वयक एवं
-मिडिया समन्वयक
-उपाध्यक्ष- राष्ट्रीय कर्मचारी सेना
शिवसेना पक्ष
