NOTA, मतदानाचा गोंधळ आणि कायदेशीर वास्तविकता— एक सविस्तर विश्लेषण
प्रस्तावना:
भारतातील स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या (ग्रामपंचायत, पंचायत समिती, जिल्हा परिषद, महापालिका, नगरपरिषद) निवडणुकांमध्ये “बिनविरोध निवडणूक” आणि NOTA (None of the Above) याचे स्थान अनेकांना गोंधळात टाकणारे वाटते.
हा लेख कायद्याचा तत्त्व, न्यायालयीन स्थिती, आणि व्यवस्थात्मक व्यवहार यांचे सुसंगत स्पष्टीकरण देतो.
1) बिनविरोध निवडणूक – काय आहे?
बिनविरोध निवडणूक (Unopposed Election)
तेव्हा घडते जेव्हा:
• निवडणुकीसाठी दाखल झालेले नामनिर्देशन
• छाननी प्रक्रिया
• माघार घेण्याची शेवटची तारीख
या तिन्ही टप्प्यानंतर फक्त एकच वैध उमेदवार उरतो, आणि त्याचा कोणताही विरोधी उमेदवार नसतो.
2) कायदे काय सांगतात?
भारतीय निवडणूक कायदा (Representation of the People Act, 1951) — Section 53
• Section 53(2) मध्ये स्पष्ट सांगितले आहे:
जर नामनिर्देशन आणि माघार घेण्याच्या प्रक्रियेनंतर फक्त एकही वैध उमेदवार उरला,
तर मतदान न घेता तो उमेदवार विजयी घोषित करण्यात येतो.
या तरतुदीचा अर्थ स्पष्ट:
• मतदान होण्याची गरजच राहत नाही
• निवडणूक अधिकारी त्याला तत्कालीन विजयी घोषित करतात
3) स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये काय लागू होते?
स्थानिक स्वराज्य संस्थांसाठी राज्य विधाने (उदा. महाराष्ट्र नगरपालिका कायदा, महाराष्ट्र ग्रामपंचायत कायदा) असल्या, तरी:
➡️ त्यांचा प्रक्रियात्मक तत्त्वांश समान आहे:
• एकच उमेदवार → बिनविरोध
• मतदान नाही → थेट विजयी
यात कोणताही फरक नाही.
4) NOTA म्हणजे काय?
NOTA (None of the Above) हा पर्याय म्हणजे:
“दिलेल्या उमेदवारांपैकी कोणीही स्वीकारार्ह नाही.”
हे मत खरे मतदाराचे मत म्हणून EVM मध्ये मांडले जाते.
5) NOTA चा कायदेशीर पाया
Supreme Court (PUCL v. Union of India, 2013)
सुप्रीम कोर्टाने HOLDING दिली:
• मतदान हक्क statutory आहे (Fundamental नाही)
• परंतु मतदान करताना मतदाराची अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य (Article 19(1)(a)) लागू होते
• NOTA हा पर्याय मतदारासाठी उपलब्ध करावा, असा आदेश दिला
लक्ष्य: मतदाराला फक्त मत न देणे हेही अभिव्यक्तीचा भाग म्हणून जास्तीत-जास्त संरक्षण मिळावे.
6) बिनविरोध निवडणुकीत NOTA का नसतो?
कारण 1 — मतदानच होत नाही
NOTA हा पर्याय मतदानाच्या प्रक्रियेत उपलब्ध होतो.
जर मतदान नसेल तर:
➡️ EVM मध्ये NOTA बटनच लागू होत नाही
➡️ नोटा हा मतपत्रिकेचा भाग नसतो
कारण 2 — कायदा स्पष्ट
Representation of the People Act मध्ये:
• एकच उमेदवार → थेट विजयी
• EVM / मतदानची प्रक्रिया लागू नाही
म्हणून:
➡️ NOTA हवाच, पण त्यासाठी मतदान लागू व्हायला हवे
➡️ पण इथे मतदानच नाही → NOTA नसतो
7) लोकांच्या मनातील गोंधळाची कारणे
गोंधळाचे काही मुख्य स्रोत
1. NOTA हे मतदानाच्या वेळी लागू असते → लोक समजतात “निवडणुकीत NOTA द्यायचा हक्क आहे”
2. परंतु बिनविरोध निवडणुकीमध्ये मतदानच नाही
3. त्यामुळे “हे NOTA का नाही?” असा गैरसमज निर्माण होतो
4. बिनविरोध निवडणुकीचा परिणाम मतदानान्वये मिळत नसल्यामुळे जनमतातील अभिव्यक्तीचा प्रश्न बाहेर पडतो
8) न्यायालयीन चर्चा
सध्याची कायदेशीर स्थिती अशी आहे:
✔️ NOTA हा Fundamental Right नाही
✔️ NOTA हा Statutory Facility आहे
✔️ बिनविरोध निवडणुकीत NOTA नसणे ही कायदेशीर रीत्या योग्य आहे
✔️ पण समाजात यावर चर्चा चालु आहे:
• काही तज्ज्ञ म्हणतात:
➤ एकच उमेदवार असला तरी मतदान आणि NOTA पर्याय दिला जावा
➤ ज्यामुळे जनमताचा स्पष्ट अभिप्राय कळेल
अद्यापपर्यंत:
➡️ कोर्टाने यावर अंतिम निर्णय दिलेला नाही
🖊️ विश्लेषण:
दिनेश शिंदे
मिडिया समन्वयक
शिवसेना पक्ष
