🖊️ – दिनेश शिंदे
२१ वे शतक हे ज्ञान, तंत्रज्ञान आणि नवकल्पनांचे शतक म्हणून ओळखले जाते. या परिवर्तनाच्या केंद्रस्थानी कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence – AI) आहे. मानवाच्या विचारक्षमतेसारखी क्षमता असलेली ही प्रणाली आज शिक्षण, आरोग्य, शेती, उद्योग, संरक्षण, प्रशासन अशा विविध क्षेत्रांत आमूलाग्र बदल घडवत आहे. भारतासारख्या युवा लोकसंख्येच्या देशासाठी AI ही केवळ तांत्रिक संकल्पना नसून राष्ट्रीय सक्षमीकरणाचे प्रभावी साधन ठरू शकते.
कृत्रिम बुद्धिमत्तेची संकल्पना आणि व्याप्ती
कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजे संगणक प्रणालींना विचार करणे, निर्णय घेणे, शिकणे आणि समस्या सोडवणे यास सक्षम बनविण्याची प्रक्रिया. मशीन लर्निंग, डीप लर्निंग, डेटा अॅनालिटिक्स, रोबोटिक्स आणि नैसर्गिक भाषा प्रक्रिया (NLP) हे AI चे महत्त्वाचे घटक आहेत.
आज AI केवळ प्रगत देशांपुरती मर्यादित न राहता विकसनशील देशांच्या प्रगतीचा कणा बनत आहे. भारतात डिजिटल इंडिया, स्मार्ट सिटी, स्टार्टअप इंडिया यांसारख्या उपक्रमांत AI चा मोठ्या प्रमाणावर वापर होत आहे.
भारताची युवा शक्ती आणि AI
भारताची सुमारे ६५% लोकसंख्या ही ३५ वर्षांखालील आहे. ही युवा पिढी तंत्रज्ञान-साक्षर, नवोन्मेषशील आणि परिवर्तन स्वीकारण्यास तत्पर आहे. AI क्षेत्रातील कौशल्ये आत्मसात केल्यास हीच युवा शक्ती भारताला जागतिक तंत्रज्ञान नेतृत्वाकडे घेऊन जाऊ शकते.
• रोजगार निर्मिती: AI मुळे काही पारंपरिक नोकऱ्या कमी होण्याची शक्यता असली, तरी डेटा सायंटिस्ट, AI इंजिनियर, सायबर सुरक्षा तज्ञ, रोबोटिक्स तज्ञ यांसारख्या नव्या संधी निर्माण होत आहेत.
• उद्योजकता आणि स्टार्टअप्स: AI आधारित स्टार्टअप्समुळे युवा उद्योजकांना जागतिक बाजारपेठ उपलब्ध होत आहे.
AI द्वारे भारताचे सक्षमीकरण
AI चा प्रभाव भारताच्या सर्वांगीण विकासावर स्पष्टपणे दिसून येतो :
1. शिक्षण क्षेत्र:
वैयक्तिक शिक्षण पद्धती (Personalized Learning), ऑनलाइन शिक्षण प्लॅटफॉर्म, स्मार्ट मूल्यमापन प्रणाली यामुळे शिक्षण अधिक समावेशक व परिणामकारक बनत आहे.
2. आरोग्य सेवा:
रोगांचे लवकर निदान, टेलिमेडिसिन, वैद्यकीय प्रतिमांचे विश्लेषण यामुळे ग्रामीण व दुर्गम भागांतील आरोग्यसेवा सुधारत आहे.
3. शेती आणि ग्रामीण विकास:
पीक अंदाज, हवामान विश्लेषण, कीड नियंत्रण यासाठी AI आधारित प्रणाली शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढविण्यास मदत करत आहेत.
4. प्रशासन आणि सुशासन:
डेटा-आधारित निर्णयप्रक्रिया, फसवणूक प्रतिबंध, नागरिक सेवा सुलभ करण्यासाठी AI प्रभावी ठरत आहे.
आव्हाने आणि नैतिक प्रश्न
AI च्या प्रगतीबरोबर काही गंभीर आव्हानेही आहेत :
• रोजगार असुरक्षितता
• डेटा गोपनीयता आणि सायबर धोके
• तांत्रिक विषमता (Digital Divide)
• नैतिकता आणि निर्णयांतील पारदर्शकता
या समस्यांवर मात करण्यासाठी योग्य धोरणे, कायदे, कौशल्य प्रशिक्षण आणि नैतिक चौकटींची नितांत गरज आहे.
भविष्यासाठी मार्गदर्शन
भारताने AI क्षेत्रात पुढील बाबींवर लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक आहे :
• शालेय व उच्च शिक्षणात AI चे समावेशन
• युवकांसाठी कौशल्य विकास कार्यक्रम
• संशोधन व नवकल्पनांना प्रोत्साहन
• ‘मानव-केंद्रित AI’ (Human-Centric AI) दृष्टिकोन
एकंदरीत कृत्रिम बुद्धिमत्ता ही भारतासाठी आव्हान नसून संधी आहे योग्य दिशेने प्रशिक्षित व सक्षम झालेली युवा पिढी AI चा उपयोग करून भारताला आर्थिक, सामाजिक आणि तांत्रिकदृष्ट्या सशक्त बनवू शकते. त्यामुळे, *AI ही भविष्यातील गरज नसून आजची अपरिहार्यता आहे. भारताच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी AI आणि युवा शक्ती यांचा समन्वय अत्यंत आवश्यक आहे.
🖊️ विश्लेषण:
दिनेश शिंदे
मिडिया समन्वयक
शिवसेना पक्ष
