✍🏾 दिनेश शिंदे
बी. कॉम., आयईएमबीए (युबीआय-युरोप)
युवा शक्ती, सामाजिक परिवर्तन आणि जबाबदार लोकशाहीचा नवा अध्याय
आजचा काळ हा केवळ तंत्रज्ञानाच्या वेगवान प्रगतीचा काळ नाही, तर विचारांच्या परिवर्तनाचा, सामाजिक जाणीवांच्या विस्ताराचा आणि नव्या नेतृत्वाच्या उदयाचाही काळ आहे. या परिवर्तनाच्या केंद्रस्थानी आहे ; Gen Z अर्थात नव्या सहस्रकाच्या उंबरठ्यावर आणि त्यानंतर जन्मलेली तरुण पिढी.
साधारणपणे १९९७ ते २०१२ या कालखंडात जन्मलेल्या पिढीला Gen Z म्हटले जाते.
डिजिटल तंत्रज्ञान, इंटरनेट, समाजमाध्यमे, जागतिकीकरण आणि माहितीच्या मुक्त प्रवाहाच्या वातावरणात ही पिढी घडली आहे. तिच्या हातात स्मार्टफोन आहे, डोळ्यांसमोर जागतिक क्षितिज आहे, मनात असंख्य प्रश्न आहेत आणि भविष्याविषयी मोठ्या अपेक्षा आहेत. परंतु आज या पिढीसमोर एक मूलभूत प्रश्न उभा आहे; तंत्रज्ञानाच्या सामर्थ्याने समृद्ध झालेली ही पिढी समाजाच्या परिवर्तनात नेमके काय योगदान देणार?
तिचे कर्तृत्व केवळ डिजिटल विश्वापुरते मर्यादित राहणार, की ती प्रत्यक्ष सामाजिक, आर्थिक, राजकीय आणि सांस्कृतिक परिवर्तनाची वाहक बनणार?
Gen Z च्या अस्तित्वाचा विचार करताना तिच्या क्षमतांचे कौतुक करणे जितके आवश्यक आहे, तितकेच तिच्या मर्यादा, आव्हाने आणि सामाजिक जबाबदाऱ्यांचे चिकित्सक मूल्यमापन करणेही गरजेचे आहे. विशेषतः आंदोलनांच्या संदर्भात या पिढीची भूमिका समजून घेणे आजच्या समाजासाठी अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.
✅ Gen Z चे अपेक्षित कर्तृत्व : केवळ यशस्वी व्यक्ती नव्हे, तर सजग नागरिक
एखाद्या पिढीचे कर्तृत्व तिच्या आर्थिक यशावर, तंत्रज्ञानावरील प्रभुत्वावर किंवा वैयक्तिक प्रसिद्धीवरच मोजता येत नाही. त्या पिढीने समाजाला काय दिले, दुर्बलांच्या जीवनात किती सकारात्मक बदल घडवला आणि लोकशाही अधिक सशक्त करण्यासाठी किती योगदान दिले, यावर तिच्या कर्तृत्वाचे खरे मूल्यमापन झाले पाहिजे.
Gen Z कडून समाजाच्या काही मूलभूत अपेक्षा आहेत.
🔸 पहिली अपेक्षा; ज्ञानाचे रूपांतर विवेकात व्हावे.
आज माहिती मिळवणे सोपे झाले आहे; परंतु माहिती आणि ज्ञान, ज्ञान आणि विवेक यांतील फरक समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे झाले आहे. समाजमाध्यमांवरील एखादी पोस्ट, व्हायरल व्हिडिओ किंवा भावनिक संदेश पाहून मत बनवणे ही बौद्धिक परिपक्वता नव्हे. सत्याची पडताळणी करणे, विविध बाजू समजून घेणे, पुरावे तपासणे आणि स्वतंत्र विचार करणे ही नव्या पिढीची खरी बौद्धिक जबाबदारी आहे.
🔸 दुसरी अपेक्षा: वैयक्तिक प्रगतीसोबत सामाजिक बांधिलकी.
चांगले शिक्षण, उत्तम नोकरी, आर्थिक स्वावलंबन, उद्योजकता आणि आधुनिक जीवनशैली या प्रत्येकाच्या महत्त्वाकांक्षा असू शकतात. त्यात काहीही गैर नाही. मात्र, स्वतःच्या प्रगतीबरोबर समाजातील वंचित घटकांच्या प्रश्नांबद्दलही संवेदनशीलता असली पाहिजे.
ग्रामीण विद्यार्थ्यांना गुणवत्तापूर्ण शिक्षण मिळते का? बेरोजगार तरुणांना समान संधी उपलब्ध आहेत का? स्त्रियांना सुरक्षित वातावरण मिळते का ? का? जातीय भेदभाव, आर्थिक विषमता आणि सामाजिक अन्याय यांविरुद्ध समाज किती जागरूक आहे? अशा प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यात तरुण पिढीचा सहभाग अपेक्षित आहे.
🔸 तिसरी अपेक्षा : कौशल्य, रोजगार आणि नवोन्मेष.
भारतासारख्या तरुण लोकसंख्येच्या देशात Gen Z ही आर्थिक परिवर्तनाची महत्त्वाची शक्ती ठरू शकते. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, विज्ञान, शेतीतील आधुनिक तंत्रज्ञान, आरोग्यसेवा, पर्यावरणपूरक उद्योग, स्थानिक उद्योजकता आणि सामाजिक नवोन्मेष या क्षेत्रांत ती महत्त्वपूर्ण योगदान देऊ शकते.
परंतु येथे एक गोष्ट स्पष्टपणे लक्षात घेतली पाहिजे. बेरोजगारी, अपुऱ्या शैक्षणिक संधी किंवा आर्थिक असुरक्षितता यांसारख्या संरचनात्मक समस्यांसाठी केवळ तरुणांनाच दोष देता येणार नाही. शासन, शैक्षणिक संस्था, उद्योगक्षेत्र आणि समाज यांनीही गुणवत्तापूर्ण संधी निर्माण करण्याची जबाबदारी स्वीकारली पाहिजे.
🔸 चौथी अपेक्षा : यशस्वी होण्याइतकेच जबाबदार होणे.
समाजाला केवळ प्रतिभावान व्यक्ती नको आहेत; तर प्रामाणिक, संवेदनशील आणि जबाबदार नागरिकही हवे आहेत. स्वतःच्या मतांशी असहमत असलेल्या व्यक्तीचा सन्मान करणे, सार्वजनिक मालमत्तेचे रक्षण करणे, स्त्री-पुरुष समानतेचा स्वीकार करणे, पर्यावरणाची काळजी घेणे आणि संविधानिक मूल्यांचा आदर करणे ही कर्तृत्वाचीच रूपे आहेत.
खरे तर, Gen Z समोरचा सर्वांत मोठा प्रश्न हा नाही की तिला किती मोठे यश मिळवता येईल; प्रश्न असा आहे की तिच्या यशामुळे समाज किती अधिक न्याय्य, समताधिष्ठित आणि मानवी बनेल?
✅ आंदोलनातील Gen Z चे अस्तित्व :
असंतोषामागील आशय समजून घ्यायला हवा. आंदोलन हा शब्द ऐकला की, काहींच्या मनात अस्वस्थता निर्माण होते, तर काहींच्या मनात परिवर्तनाची आशा जागृत होते. परंतु आंदोलनाकडे केवळ कायदा-सुव्यवस्थेच्या प्रश्नातून किंवा केवळ क्रांतीच्या आकर्षणातून पाहणे अपुरे ठरेल.
आंदोलन म्हणजे एखाद्या सामाजिक, आर्थिक, राजकीय किंवा सांस्कृतिक प्रश्नाविषयी निर्माण झालेला सामूहिक असंतोष सार्वजनिकरीत्या व्यक्त करण्याची प्रक्रिया. जेव्हा व्यक्तीच्या वैयक्तिक वेदनेला सार्वजनिक प्रश्नाचे स्वरूप प्राप्त होते, तेव्हा आंदोलनाची बीजे रुजतात.
Gen Z च्या आंदोलनांमागे अनेकदा पुढील प्रश्न असतात:
👉🏾 शिक्षण घेतल्यानंतरही रोजगाराच्या पुरेशा संधी का उपलब्ध होत नाहीत?
👉🏾 स्पर्धा परीक्षा, भरती प्रक्रिया आणि शैक्षणिक व्यवस्थेत पारदर्शकता का नसावी?
👉🏾 भ्रष्टाचार, घराणेशाही किंवा सत्तेतील विशेषाधिकार यांना आव्हान का देऊ नये?
👉🏾पर्यावरणाचा ऱ्हास, सामाजिक विषमता आणि अन्यायाविरुद्ध आवाज का उठवू नये?
👉🏾तरुणांच्या आयुष्याशी संबंधित धोरणे ठरवताना त्यांचे मत विचारात का घेतले जाऊ नये?
हे प्रश्न केवळ तरुणांच्या अस्वस्थतेचे निदर्शक नाहीत. ते समाजाच्या संस्थात्मक व्यवस्थेतील त्रुटींचीही जाणीव करून देतात. २०२६ मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका संशोधनलेखाने २०१९ ते २०२५ या काळातील आशियातील २० देशांमधील Gen Z च्या डिजिटल सक्रियतेचा अभ्यास केला. भ्रष्टाचार, आर्थिक विषमता आणि सत्तेतील अपारदर्शकता यांसारख्या मुद्द्यांवर तरुणांनी ऑनलाइन संपर्कजाळे आणि प्रत्यक्ष आंदोलन यांची सांगड घातल्याचे त्यात नमूद आहे. त्याच वेळी, चुकीची माहिती, दडपशाहीचा धोका आणि आंदोलनानंतर टिकाऊ बदल घडवण्याचे आव्हानही अधोरेखित झाले आहे. 
▪️ यातून एक महत्त्वाचा निष्कर्ष समोर येतो: Gen Z चे आंदोलन हे केवळ रस्त्यावर दिसणाऱ्या गर्दीचे नाव नाही; ते संधी, सन्मान, प्रतिनिधित्व आणि उत्तरदायित्व यांसाठी व्यक्त होणाऱ्या अपेक्षांचे प्रतिबिंब असू शकते. मात्र, प्रत्येक आंदोलन योग्यच असते किंवा प्रत्येक आंदोलनामागील प्रत्येक दावा सत्यच असतो, असेही मानता येणार नाही. आंदोलनाच्या कारणांचे, मागण्यांचे, नेतृत्वाचे, वापरल्या जाणाऱ्या साधनांचे आणि संभाव्य परिणामांचे स्वतंत्र परीक्षण आवश्यक आहे.
🟫 डिजिटल क्रांती : हातातील मोबाईलपासून सामाजिक परिवर्तनापर्यंत :
Gen Z च्या आंदोलनातील सर्वांत लक्षणीय वैशिष्ट्य म्हणजे डिजिटल माध्यमांचा वापर.
पूर्वी सामाजिक प्रश्नांची माहिती वृत्तपत्रे, सभा, मोर्चे, पत्रके आणि प्रत्यक्ष संवादातून पसरत असे. आज काही सेकंदांत एखादी घटना देशभर पोहोचू शकते. हॅशटॅग, लघुचित्रफिती, ऑनलाइन याचिका, थेट प्रक्षेपण, डिजिटल समुदाय आणि माहितीपर मोहिमा यांच्या माध्यमातून तरुण एखाद्या प्रश्नाला सार्वजनिक चर्चेच्या केंद्रस्थानी आणू शकतात. या %
