रायपूर : छत्तीसगडच्या बिलासपूर येथील मल्हार परिसरातील रहिवासी संजीव पांडेय यांच्या ताब्यातून सुमारे २००० वर्षे जुना आणि अंदाजे ३ किलोग्रॅम वजनाचा एक प्राचीन ताम्रपत्र सापडला आहे. हे ताम्रपत्र भारत सरकारच्या संस्कृती मंत्रालयाने चालवलेल्या ‘ज्ञान भारतम्’ अभियानादरम्यान प्रकाशात आले आहे. या अभियानाचा उद्देश देशाच्या कानाकोपऱ्यात दडलेल्या प्राचीन हस्तलिखिते आणि ऐतिहासिक दस्तऐवजांचा शोध घेणे आणि त्यांचे जतन करणे हे आहे.
इतिहासकार डॉ. एल.एस. निगम यांनी यापूर्वीही मल्हारला दक्षिण कोशलच्या कला आणि संस्कृतीचे केंद्र असल्याचे सांगितले आहे. तज्ज्ञांच्या मते, हा ताम्रपत्र त्या काळातील भूमीदान किंवा शासकीय आदेशांचा पुरावा असू शकतो, ज्यातून त्या काळातील सामाजिक रचना स्पष्ट होऊ शकते. या ताम्रपत्रावर पाली भाषेचा वापर करण्यात आला आहे. प्राचीन काळात, विशेषतः बौद्ध काल आणि मौर्य कालात पाली ही सामान्य लोकांची आणि धार्मिक उपदेशांची प्रमुख भाषा होती। तसेच हे ब्राह्मी लिपीत लिहिलेले आहे. ब्राह्मी लिपीतूनच आधुनिक देवनागरी आणि इतर अनेक भारतीय लिपींचा विकास झाला आहे. अक्षरांच्या वळणावरून आणि शैलीवरून हे इ.स.पूर्व पहिल्या शतकातील किंवा त्यानंतरच्या काळातील असल्याचे संकेत मिळतात. सध्या पुरातत्त्व विभाग आणि ‘ज्ञान भारतम्’ अभियानातील तज्ज्ञ या ताम्रपत्राची स्वच्छता करून त्यावरील प्रत्येक अक्षर वाचण्याचे काम करत आहेत. संपूर्ण भाषांतर झाल्यानंतरच यात कोणत्या राजाचा, जसे की मौर्य सम्राट किंवा सातवाहन शासकांचा उल्लेख आहे, हे स्पष्ट होईल.
तज्ज्ञांचे मत आहे की या ताम्रपत्रावरील पाली भाषा आणि ब्राह्मी लिपी यांचा संगम हे त्याच्या मौर्यकालीन किंवा त्यानंतरच्या सुमारे २००० वर्षे जुन्या काळातील असल्याचे ठोस संकेत देतो. उल्लेखनीय आहे की मल्हार (प्राचीन नाव प्रसन्नपूर) हा प्राचीन काळात एक महत्त्वाचा व्यापारी आणि धार्मिक केंद्र होता. ही शोध मौर्य किंवा मौर्योत्तर काळातील सामाजिक आणि प्रशासकीय व्यवस्थांचा अभ्यास करण्यासाठी मैलाचा दगड ठरू शकते. ही शोध छत्तीसगडच्या समृद्ध सांस्कृतिक आणि पुरातात्त्विक वारशाचे दर्शन घडवते. प्रारंभिक अंदाजानुसार, अशा ताम्रपत्रांचा उपयोग प्राचीन काळात भूमीदान, शासकीय आदेश किंवा धार्मिक घोषणांची नोंद करण्यासाठी केला जात असे.
इतिहासकारांच्या मते, ब्राह्मी लिपी ही भारतीय उपखंडातील सर्वात प्राचीन लिप्यांपैकी एक असून तिचा मोठ्या प्रमाणावर वापर मौर्य काळात आणि त्यानंतर झाला. तर पाली भाषेचा थेट संबंध बौद्ध साहित्य आणि धार्मिक शिकवणींशी आहे. त्यामुळे या ताम्रपत्राचे महत्त्व केवळ ऐतिहासिकच नाही, तर धार्मिक आणि सांस्कृतिक दृष्टिकोनातूनही अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. प्रारंभिक तपासात असे संकेत मिळाले आहेत की अशा प्रकारचे ताम्रपत्र प्राचीन काळात भूमीअनुदान, शासकीय आदेश किंवा धार्मिक घोषणांची नोंद करण्यासाठी वापरले जात असत. तज्ज्ञांच्या मते, जर याचे सखोल वैज्ञानिक परीक्षण केले गेले, तर त्या काळातील शासन व्यवस्था, सामाजिक रचना आणि धार्मिक परंपरांबाबत अनेक महत्त्वपूर्ण तथ्ये समोर येऊ शकतात.
ही शोध विशेषतः मल्हार परिसराच्या समृद्ध ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला अधिक बळकटी देते. पुरातत्त्वज्ञांमध्ये याबाबत मोठा उत्साह दिसून येत आहे आणि याकडे राष्ट्रीय स्तरावरील महत्त्वाची धरोहर म्हणून पाहिले जात आहे. ही शोध केवळ मल्हारच्या प्राचीनतेला सिद्ध करत नाही, तर छत्तीसगडचा हा प्रदेश मौर्य आणि सातवाहन काळात प्रशासकीय आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या किती महत्त्वाचा होता हेही दर्शवते. यासोबतच तज्ज्ञ या वारशांचे डिजिटायझेशन देखील करत आहेत, जेणेकरून भविष्यातील पिढ्यांसाठी भारताची ज्ञानपरंपरा सुरक्षित ठेवता येईल. बिलासपूरमध्ये सापडलेले हे ताम्रपत्र या प्रयत्नांची एक महत्त्वाची कडी ठरू शकते.
